Thơ ái quốc của Thiền Sư Tuệ Sỹ

                                                                      Nhạc sĩ Lê Mộng Nguyên

 

                 Bài viết đã trình bày trên Đài phát thanh Việt Nam Hải Ngoại ngày thứ sáu 19th.05-2006

 

       NS Lê Mộng Nguyên                                                        

 

Kính chào Quí vị thính giả,

Các bạn thân mến,

 

Hôm nay, tôi xin tiếp tục cảm nghĩ về Mùa Phật Đản 2006 bằng cách trở lại phần tôi đã nói về Thiền Sư Tuệ Sỹ mà theo lời Phạm Công Thiện (báo Nguồn Sống số 16-17 1989, San Jose, California) là vị Thiền Sư lỗi lạc nhất, thông minh nhất, uyên bát nhất, trong sạch nhất của Việt Nam. Tôi yêu mến Thầy từ một ngày tháng giêng năm 2006 mà nhà xuất bản Gió Đông ở California mời tôi dịch bài Trường Ca Tĩnh Thất (910 chữ) sang  Pháp ngữ, trích từ thi tập ‘’  Giấc Mơ Trường Sơn ‘’ của TSTS. Theo Viên Linh (xin trích) : Tuệ Sỹ là một học giả uyên bác về Phật Giáo Nguyên Thủy và Đại Thừa, đọc và nghiên cứu Tô Đông Pha từ nguyên tác, để lại một tác phẩm chan hòa tính thơ : Tô Đông Pha, Những Phương Trời Viễn Mộng (Ca Dao Saigon, 1973). Những lúc rảnh ông chơi dương cầm. Ông làm nhiều thơ, viết một số chuyện ngắn đặc sắc, phần lớn đăng trên tạp chí Khởi Hành (1969-1972) và Thời Tập tại Saigon (1973-1975), khi đứng tên trong Bộ Biên Tập tạp chí này. Ông cũng là Chủ bút Tạp Chí Tư Tưởng của Viện Đại Học Vạn Hạnh.

 

Trở lại đoạn đầu của bài thơ ‘’ Tĩnh Thất ‘’ :

Cho tôi một hạt muối tiêu

Bờ môi em nhạt nắng chiều lân la

Tôi đi chấn chỉnh sơn hà

Hồng rơi vách đá mù sa thị thành

 

 

Cuộc đời của Thượng Tọa Tuệ Sỹ, thật tương tự cuộc đời vua Trần Nhân Tông (1258-1308) thấm nhuần Phật Giáo ngay từ thuở thiếu thời, tham hiểu Thiền định dưới sự dạy bảo của Tuệ Trung Thượng Sĩ (bút hiệu Tuệ Sỹ Thầy tự đặt lấy để kính ngưỡng Ngài là Thiền Sư nhà Trần). Năm 36 tuổi, Điều Ngự Giác Hoàng nhường ngôi cho Trần Anh Tông ; xuất gia năm 41 tuổi và viên tịch tại am Ngọa Vân, núi Yên Tử năm 1308, hưởng thọ 51 tuổi…     

 

Nghìn năm trước lên núi

Nghìn năm sau xuống lầu

Hạt cải tròn con mắt

Dấu chân người ở đâu

 

Người hay em trong « Tĩnh Thất » nói riêng (và trong  « Giấc Mơ Trường Sơn » nói chung) là mệnh danh đất nước thương yêu, người tình của Thiền Sư Tuệ Sỹ : Cũng như vua Trần Nhân Tông, Thượng Tọa không những là một nhà biên khảo thông minh, một nhà văn uyên bác, một tư tưởng triết gia lỗi lạc, một thi nhạc sĩ tài hoa (như chúng ta đã nói trên) mà còn là một nhà ái quốc chân chính, đã nhiều lần - với tinh thần bất khuất trước bạo tàn - chống cự cộng sản đang gieo rắc tang tóc trên miền Nam tự do nên bị kết án tử hình năm 1984… Trước sự phản đối quyết liệt của đồng bào hải ngoại và những cơ quan nhân quyền quốc tế, nhà cầm quyền Hà Nội phải nhận đổi án tử hình xuống 20 năm khổ sai. Năm 1998, Cộng sản chịu phóng thích, nhưng muốn đương sự phải ký lá đơn xin Khoan Hồng gửi lên chủ tịch nhà nước Trần Đức Lương, Thầy từ chối, khảng khái và khí khái nói : Không ai có quyền xét xử tôi, Không ai có quyền ân xá tôi . Thầy được thả ngày 01 th.09-1998, sau 10 ngày tuyệt thực và được Hòa Thượng Thích Quảng Độ đề cử làm Tổng Thư Ký Viện Hóa Đạo vào khoảng tháng Tư-1999.

 

  Tương tự vua Trần Nhân Tông… đã tổ chức Hội Nghị tại Điện Diên Hồng (Thần Dân nghe chăng ? Sơn hà nguy biến ! …), thực hiện đại đoàn kết nhân dân và triều đình, viết một trang sử nước Nam huy hoàng, Thượng Tọa Tuệ Sỹ ôm mộng Trường Sơn với ý chí kháng chiến của đồng bào hải ngoại cùng quốc nội và sự chống đỡ của nhân quyền quốc tế, đặng giải thoát dân mình ra khỏi kiếp lầm than. Là môn đệ tinh thần của Tuệ Trung Thượng Sĩ và cũng như Điều Ngự Giác Hoàng Nhân Tông, Thiền sư đã tâm thức (theo bài của Tỷ Kheo Thích Chơn Thiện nói về Trần Nhân Tông, tháng 03-2003) : « một thể cách giải thoát  thực hiện trong đời sống chính trị, xã hội rất thiết thực, rất nhân bản và rất trí tuệ… » : Tình yêu đồng bào và đất nước đối với Thầy, có thể đưa đến hy sinh cả cuộc đời :

 

Lặng lẽ nằm im dưới đáy mồ ;

Không trăng không sao mộng vẩn vơ.

Tại sao người chết, tình không chết ?

Quay mấy vòng đời, môi vẫn khô

 

Tinh yêu đất nước làm cho nhà thơ Tuệ Sỹ,  như Nguyên Siêu đã viết : Khóc cho quê hương mấy ngàn năm văn hiến, giờ như viên đá bụi đường, vết tích tang thương. Một tấm lòng u uẩn lạnh tanh (Tuệ Sỹ Đạo Sư, Thơ và Phương Trời Mộng, Tập 2) :

 

Tiếng ai khóc trong đêm trường uất hận

Lời ai ru trào máu lệ bi thương

Hồn ai đó đôi tay gầy sờ soạng

Là hồn tôi tìm dấu cũ quê hương

 

Với Thầy Nguyên Siêu (tác giả sách nói trên) : Người Tù mang nỗi đau đớn, nỗi đau của một người sống trong lòng quê hương bị dập vùi theo cát bụi quê hương. Người Tù mất quê hương  giữa lòng quê hương, nên Người Tù nguyện ở tù cho quê hương được có trọn một mùa Xuân :

 

Quê hương ơi, mấy nghìn năm máu lệ

Đôi vai gầy dâng trọn cả mùa Xuân.

 

Hoặc :

Nhìn hun hút cho dài thêm lịch sử

Dài con sông trào máu lệ quê cha.  

 

Đúng như Paul Mus đã viết trong sách « Vietnam, sociologie d’une guerre » (Việt Nam, xã hội học của một chiến tranh, 1952) :  Mỗi khi nói đến Việt Nam, cái câu để giải nghĩa vấn đề lịch sử, nằm đúng trong cái tinh thần kháng cự, liên kết một cách nghịch thường với những năng lực lạ lùng đồng hóa, một ý chí quốc dân không sờn trong thử thách của thất bại, những cắt xẻ đất đai và những chinh phục lẫy lừng.  Trong sứ mệnh hòa hợp Đạo học và Thế học, Thiền Sư Tuệ Sỹ là gương mẫu trung thành của cái tinh thần nước Việt (la vietnamité), có nghĩa là : Một phương pháp tư tưởng, một cách viết, nói và hành động theo truyền thống tổ tiên, đã làm cho nước ta hùng tráng với quyết chí vững bền bất khuất phục trước một quyền lực độc tài trải qua những khúc quanh co của một lịch sử đầy thống khổ. Cái tinh thần nước Việt này là di sản của ông cha trong sự bất dịch của toàn dân :

 

Người đi đâu bóng hình mòn mỏi

Nẽo tới lui còn dấu nhạt mờ

Đường lịch sử

Bốn nghìn năm dợn sóng

Để người đi không hẹn bến bờ

 

Trong năm câu thơ trên, Thiền Sư có ý trách móc những người tuy căm hận trước cảnh sông núi điêu tàn, đã từ bỏ ý chí đấu tranh với mục đích tái lập dân chủ tự do cho đất nước và một đời ấm no cho đồng bào. Như nhà thơ Nguyễn Huệ Nhật đã viết (Nước Mắt Việt Nam 1999, Lời Ngỏ) : Tự thấy cá nhân mình quá bé nhỏ giữa một giai đoạn lịch sử đen tối và vô cùng đau thương của dân tộc Việt Nam, nhưng tôi không cảm thấy con người mình hoàn toàn bất lực trước những trái ngang lịch sử đó. Với tinh thần vươn lên của dân tộc, tôi nghĩ rằng chúng ta vẫn còn nhiều hy vọng cho thế hệ mai sau. Nỗi đau của Việt Nam là bài học lịch sử cho cả dân tộc mình, nhà thơ Tuệ Sỹ không ngần ngại, nói lên từ nơi ẩn dật cưỡng bách, nỗi lòng mình muốn hành động cho dân tộc thoát khỏi bọn quỉ đỏ vô thần :  

 

Giữa Thiên đường rong chơi lêu lổng

Cõi vĩnh hằng mờ nhạt rong rêu

Ta đi xuống quậy trần hoàn nổi sóng

Đốt mặt trời vô hạn cô liêu

 

Nhà ái quốc Tuệ Sỹ (mặc dầu là Thiền Sư) đã bày tỏ nỗi uất ức trước Cộng sản vô thần, và một chế độ bạo tàn, hiên ngang với thời gian (Thù trả chưa xong đầu đã bạc…), trong mấy câu thơ sau (bài Phố Trưa, mộng trường sinh, được Trần Quan Long phổ nhạc) :

 

… Hận thù sôi giữa ráng chiều

Sông tràn núi lở nước triều mênh mông

Khói mù lấp kín trời đông

Trời ơi tóc trắng rủ lòng quê cha

Con đi xào xạc tiếng gà

Đêm đêm trông bóng thiên hà buồn tênh

Đời không cát bụi chung tình

Người yêu cát bụi quê mình là đâu

 

Sau ngày 30 Tháng Tư Năm 1975, Thiền Sư bị đày đi làm rẫy tại rừng núi Vạn Giả : Đó cũng là cơ hội cho Thầy suy ngẫm (tự đáy lòng) về phương cách giải thoát giang sơn tổ quốc đang quằn quại dưới chế độ áp bức của độc tài đảng trị (Tôi đi chấn chỉnh sơn hà / Hồng rơi vách đá mù sa thị thành)… « Tĩnh Thất » là một trường ca bút pháp tinh về vận mệnh tổ quốc Việt Nam của một thiền sư sống ẩn dật trong tâm tư (Voyage dans mon univers tranquille) : Ngoại cảnh (thời gian đi làm rẫy, thời gian khổ sai, thời gian quản thúc từ 1998… ) không nao núng tinh thần yêu nước thương nòi của một môn đệ tinh thần tu chứng của Tuệ Trung Thượng Sỹ, thế kỷ thứ 13 (lý thuyết Đạo và Đời) :

 

Ơ kìa nắng đỏ hiên chùa

Trăng non rỏ máu qua mùa mãn tang

Áo thầy bạc thếch bụi đường

Khói rêu ố nhạt vách tường dựng kinh

 

Đất  nước lầm than, Thiền Sư sau những năm tù tội, nhìn thảm cảnh quê hương trở thành một nhà tù vĩ đại, gông cùm cả một dân tộc bất khuất trước một chế độ man rợ, lỗi thời…

 

Mười năm sau anh băng rừng vượt suối

Tìm quê hương trên vết máu đồng hoang

Chiều khói nhạt như hồn ai còn hận tủi

Từng con sông từng huyết lệ lan tràn… (Những Năm Anh Đi, trong « Giấc Mơ Trường Sơn »)

 

Cũng như trong « Tĩnh Thất », nhà chí sĩ đã diễn tả tinh thần chiến đấu của mình bằng thơ, nhẹ nhàng, tuyệt vời :

 

Nghe luyến tiếc như sao trời mơ ngủ

Đêm mênh mông để lạc lối phù sinh

Ánh điện đường vẫn nhìn trơ cửa sổ

Ngày mai đi ta vẽ lại bình minh

 

 

Ngày mai đi ta vẽ lại bình minh : Thiền Sư Tuệ Sỹ đã tư tưởng và hành động theo lời giảng dạy của Hòa Thượng Sa Môn Thích Quảng Độ, Viện trưởng Viện Hóa Đạo… : Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất và trong cương vị Tăng Sĩ, chúng tôi không làm chính trị, không tham gia chính trị. Nhưng chúng tôi phải có thái độ chính trị. Thái độ này thể hiện giáo lý nền tảng của đạo Phật, là cứu chúng sinh ra khỏi mọi nạn ách, khổ đau để tạo điều kiện giác ngộ. Tuy không làm chính trị, nhưng Giáo Hội ủng hộ mọi nỗ lực chính trị nhằm bảo vệ đất nước, bảo vệ truyền thống văn minh nòi giống, âu lo cho mỗi con người được sống đời no ấm, tự do, được hưởng trọn các quyền con người cơ bản… Và nghe tiếng kêu gọi của sơn hà nguy biến :

 

Ta không buồn,

Có ai buồn hơn nữa ?

Người không đi,

Sông núi có buồn đi ?

Tia nắng mỏng soi mòn khung cửa ;

Để ưu phiền nhuộm trắng hàng mi.

Ta lên bờ, nắng vỗ bờ róc rách,

Gió ở đâu mà sông núi thì thầm ?

Kìa bóng cỏ nghiêng mình che hạt cát

Ráng chiều xa, ai thấy mộ sương dầm ?

 

Ráng chiều xa, ai thấy mộ sương dầm ? Lẽ dĩ nhiên là hồng quân hay xã hội chủ nghĩa đã làm điêu đứng cả một dân tộc, phần đông nay rời cõi đời vì ác nghiệt của quỉ đỏ xâm lăng… Khác hẳn với thi hào VICTOR HUGO đã hận thù bạo tàn Nã Phá Luân Đệ Tam (trong phần hai thế kỷ 19) bằng cách không trở lại cố hương ngày nào tự do chưa được hồi phục, nhà thơ Tuệ Sỹ bị quản thúc tại quốc nội, chỉ diễn tả nỗi sầu vương, một cách nhẹ nhàng, thấm thía, của mình, nhưng qua mấy vần thơ… gián tiếp huy động đồng bào hãy tỉnh thức :

 

Cho xin chút hạt buồn thôi ;

Để cho ngọn gió lên đồi rắc mưa.

Gió qua ngõ phố mập mờ ;

Mưa rơi đâu đó mấy bờ cỏ lau.

Nắng trưa phố cổ úa màu,

Tôi đi qua mộng đồi cao giật mình…

 

Xem dưới góc cạnh này, Thiền Sư Tuệ Sỹ là một nhà thơ « lãng mạn » mà theo Victor Hugo (Tựa kịch bản Hernani) là một « chủ nghĩa tự do trong văn chương », vừa thuộc vào hạng biểu hiện (expressionnisme) nghĩa là một hình thức nghệ thuật mà giá trị của miêu tả nằm toàn trong sự biểu lộ tâm tình cực điểm, và hạng ấn tượng (impressionnisme) với đôi nét chấm phá, nhưng lời thơ đượm tình cảm, thấm thía, làm độc giả rung động, bâng khuâng :

 

Chờ dứt cơn mưa ta vô rừng

Bồi hồi nghe khói lạnh rưng rưng

Ngàn lau quét nắng lùa trên tóc

Ảo ảnh vô thường, một thoáng chưng ?

 

 

Trường ca « Tĩnh Thất » có thể dịch Pháp ngữ là « Méditations d’un Ermite » mà trong đó Thiền Sư ẩn sĩ đã gom góp nỗi lòng mình đối với tổ quốc mà Thầy xem như một người tình yêu dấu. Tương tự LAMARTINE trong thi tập « Méditations Poétiques » (1820) và qua bài LE LAC (Hồ Kỷ Niệm) đã thốt tự đáy lòng nỗi đau khổ của mình khi nhắc nhớ lại người xưa (vừa mất) với những giờ hạnh phúc đã trải qua trên cái hồ lãng mạn bây giờ vắng bóng :

Ôi thời gian, xin ngừng bay, đứng lại !

Và những giờ thuận tiện không vận hành

Cho chúng ta thưởng thức không ngần ngại

Ngày hạnh phúc mau chóng thuở xuân xanh !

 

Đất nước thương yêu của ta bây giờ ở đâu ? Chịu đựng một cuộc đời nô lệ đã từ lâu mà sao em chưa nỗi dậy chống bạo tàn ? Thời gian qua… Thời gian không trở lại :

Khói ơi bay thấp xuống đi

Cho ta nắm lại chút gì thanh xuân

Ta đi trong cõi vĩnh hằng

Nhớ tàn cây nhỏ mấy lần rụng hoa

Xin đồng bào hãy tỉnh thức. Bài học của lịch sử bất dịch, bất biến, là – như Thầy Nguyên Siêu đã nói -  Rồi một ngày nào đó những gì của quê hương, hãy trả lại cho quê hương, những gì của giống nòi dân tộc hãy trả lại cho dân tộc giống nòi. Chẳng ai có thẩm quyền cướp đoạt, tẩu tán tài sản của cha ông ngàn đời xây dựng – để làm nổi bật tinh thần mấy câu sau của Thiền Sư Tuệ Sỹ gởi gắm đồng bào và đất nước :

Nắng lụa đỏ phủ tường rêu xám bạc

Lá cây xanh nghiêng xuống mắt mơ màng

Người có biết mặt trời kia sẽ tắt ?

Tôi yêu người từ vết rạn thời gian

Xin cảm ơn quí vị.

Xin mến chào các bạn.

 

                                                               Lê Mộng Nguyên (Paris)

 

 

Thư từ liên lạc:  vuongtrungduongonline@yahoo.com
Copyright © 2006 vuongtrungduong
Last modified: 01/15/07