Sau ba năm
lưu lạc nơi xứ người, bài thơ Ðêm, Nhớ Trăng Sài Gòn của nhà
thơ Du Tử Lê sáng tác năm 1978, mang nỗi buồn xót xa của kẻ
mất quê hương, nhớ lại hình ảnh xa xưa với bao kỷ niệm đã in
sâu trông tâm khảm. Sau giờ tan sở ca hai ở hãng Rockwell
International tại Costa Mesa, lái chiếc xe cà rịch cà tang
trên đường về nhà giữa đêm trăng thanh gió mát cùng nỗi buồn
thê lương nơi đất lạ quê người, thay vì buông tiếng thở dài,
nhâm nhi dòng suy tưởng trong ý thơ hiện về “theo bánh xe
lăn”. Và, đêm nhớ trăng sài gòn.
“đêm về
theo vết xe, lăn
tôi trăng
viễn xứ hồn thanh niên, vàng
tìm tôi
đèn thắp hai hàng
lạc nhau
cuối phố sương quàng cổ cây
ngỡ hồn
tu xứ mưa bay
tôi
chiêng trống gọi mỗi ngày mỗi xa
đêm về
theo bánh xe, qua
nhớ tôi
Xa Lộ; nhớ nhà Hàng Xanh
nhớ em
kim chỉ khứu tình
trưa
ngoan lớp học chiều lành khóm tre
nhớ mưa
buồn khắp Thị Nghè
nắng
Trương Minh Giảng. lá hè Tự Do
nhớ nghĩa
trang: quê bạn bè
nhớ pho
tượng lính buồn se bụi đường
đêm về
theo vết xe, lăn
tôi trăng
viễn xứ, sầu em bến nào?”.
Năm 1979,
nhạc sĩ Phạm Ðình Chương vượt biển, năm 1981 định cư tại Hoa
Kỳ. Tình cờ bắt gặp bài thơ Ðêm, Nhớ Trăng Sài Gòn trên
trang báo, ông biến ngôn ngữ trong thi ca vào cung bậc và ca
khúc mang tựa đề bài thơ trở thành ca khúc tuyệt vời. Khởi
đầu với tiếng hát Lệ Thu, trong thời điểm đó, mịt mù xa
cách, ngậm ngùi với thân phận cho hồn quyện vào giai điệu và
lời ca. Và, theo dòng thời gian, nơi nắng ấm Cali, tiếng hát
Thái Thanh, Quỳnh Giao, Tuấn Ngọc, Ý Lan, Vũ Khanh, Trần
Thái Hòa, Lê Hồng Quang... đưa ca khúc vào tâm hồn người
thưởng ngoạn trên mọi miền đất nước.
Phạm Ðình
Chương là một trong những nhạc sĩ tài hoa phổ thơ, để lại
cho đời nhiều tình khúc quen thuộc, bất tử. Tuyển tập Mộng
Dưới Hoa gồm 20 Bài Thơ Phổ Nhạc của Phạm Ðình Chương do
trưởng nam của ông, ca sĩ Phạm Thành ấn hành tại Hoa Kỳ năm
1985.
Khởi đầu với
ca khúc Mộng Dưới Hoa - thơ Ðinh Hùng, từ năm 1957. Và, từ
đó với Màu Kỷ Niệm - thơ Nguyên Sa, Nửa Hồn Thương Ðau, Dạ
Tâm Khúc, Bài Ngợi Ca Tình Yêu - thơ Thanh Tâm Tuyền, Người
Ði Qua Ðời Tôi - thơ Trần Dạ Từ, Ðôi Mắt Người Sơn Tây - thơ
Quang Dũng, Mưa Sài Gòn Mưa Hà Nội - lời Hoàng Anh Tuấn...
Với dòng thơ của Thanh Tâm Tuyền, ca khúc Ðêm Màu Hồng còn
mang tên phòng trà nổi tiếng tại Sài Gòn vào năm 1967, hằng
đêm, được mở đầu và kết thúc chương trình. Bóng dáng ca sĩ
Hoài Bắc (Phạm Ðình Chương) vừa nghệ sĩ, vừa phong trần,
trong ánh đèn màu, trong men nồng, cất tiếng hát trầm ấm...
thu hút người thưởng ngoạn lạc vào nơi chốn xa xăm.
Cuộc tao ngộ
giữa thơ và nhạc với Du Tử Lê và Phạm Ðình Chương như định
mệnh. Ca khúc đầu tay khi định cư tại Cali với Ðêm Nhớ Trăng
Sài Gòn và ca khúc cuối cùng với Quê Hương Là Người Ðó cho
đến ngày từ trần vào tháng Tám năm 1991.
Bài thơ Ðêm
Nhớ Trăng Sài Gòn được ấn hành trong Thơ Tình Du Tử Lê là
tập thơ đầu tay ở hải ngoại trong năm 1984, và cũng là thi
phẩm thứ sáu. Kể từ năm 1957 đến nay, tròn nửa thế kỷ, Du Tử
Lê cho ra đời khoảng mười lăm tập thơ. Nhiều bài thơ đã được
các nhạc sĩ Anh Bằng, Phạm Duy, Từ Công Phụng, Trần Duy Ðức,
Phan Ni Tấn, Ðăng Khánh, Ngọc Trọng, Hoàng Thanh Tâm, Lê Văn
Thành, Phan Nguyên Anh, Hoàng Ðình Bình, Nguyên Ngọc... phổ
nhạc. Và, nhiều bài viết nói về tác giả, tác phẩm của Du Tử
Lê ở hải ngoại vì vậy chỉ đề cập về bài thơ qua dòng nhạc
của Phạm Ðình Chương.
Năm 1971,
Phạm Ðình Chương phổ thơ Du Tử Lê với ca khúc Khi Cuộc Tình
Ðã Chết và đúng 10 năm sau, nhạc sĩ bắt gặp dòng thơ mang
cùng tâm trạng với nhau để dệt thành ca khúc. Du Tử Lê cho
biết, là nhạc sĩ tài hoa với tài nghệ phổ thơ nhưng bài thơ
Ðêm Nhớ Trăng Sài Gòn nằm trên chiếc dương cầm những sáu
tháng. Bài thơ theo thể lục bát nên muốn phá thể cái âm điệu
đó để chuyển sang giai điệu khác nên “dây dưa” như vậy. Nhà
văn Mai Thảo thấy vậy, nói, vất mẹ nó đi, Phạm Ðình Chương
đáp, biết mẹ gì về âm nhạc mà nói. Và, sau đó, đứa con được
chào đời.
Tác giả giữ
được hồn và câu thơ cho ca khúc. Chỉ có vài lời được biến
đổi để phù hợp với cung bậc.
Câu thơ “đêm
về theo vết xe, lăn - tôi trăng viễn xứ, sầu em bến nào?”
chuyển thành “Ðời tan, tan nát chiêm bao...”. Câu thơ “nhớ
nghĩa trang: quê bạn bè - nhớ pho tượng lính buồn se bụi
đường” được chuyển thành “Nhớ nghĩa trang xưa, quê hương bạn
bè...”. Với bài thơ lục bát nầy, có
nhạc trong thơ, nhưng nhạc sĩ biến âm điệu thăng hoa, bay
bổng theo từng cung bậc để thơ và nhạc “xe tơ kết tóc”.
Nỗi nhớ
trong thơ và nhạc của Du Tử Lê và Phạm Ðình Chương, có lẽ,
trong giây phút nào đó nơi chốn nầy, cũng là tâm trạng của
nhiều người.
*
Nắng ấm
Cali, đất lành chim đậu... nghe thật dễ thương, quyến rũ như
thôi thúc con người ly hương. Hơn một nghìn năm về trước,
hình ảnh mà nhà thơ Hạ Tri Chương bày tỏ khi “nắng hạ gặp
mưa rào, đất khách gặp người quen” luôn luôn ám ảnh trong
lòng mọi người. Với đấng mày râu, hai câu thơ của ông “Mạc
mạn sầu cô tửu, nang trung tự hữu tiền” trong bài thơ thất
ngôn tứ tuyệt Hồi Hương Ngẫu Hứng quá chí lý, tội gì ngồi
nhâm nhi đơn chiếc, có chút đỉnh tìm bạn cùng vui, không còn
gì bằng vùng đất nầy. Thế rồi, ngày qua ngày, đất lành biến
thành dữ, mất tên Sài Gòn rộng lớn ở quê hương, tạo dựng
tiểu Sài Gòn nơi đất khách. Và, không biết ai đặt cho hỗn
danh “chốn gió tanh mưa máu” nghe mà ớn lạnh.
Ai đã quen
với một thời bom đạn, ai đã từng cam chịu cảnh nghiệt ngã
tang thương, quằn quại dưới ách thống trị của chế độ độc
tài, đảng trị thì dưới bầu trời tự do, sá gì với cái hỗn
danh đó mà ngao ngán? Nếu cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm ngày trước có
mỉa mai cũng đành cam chịu vì đã “đi một đàng, học một sàng
khôn” rồi thì làm người khôn luôn để “ở chốn xao xao” cho
khỏi cảm thấy cô đơn trống vắng khi “lạc nhau cuối phố sương
quàng cổ cây”, không làm thơ mà làm thinh thì buồn đứt ruột.
Sinh hoạt ở
Sài Gòn ồn ào, xô bồ cả ngày lẫn đêm. Ở tiểu Sài Gòn nầy lại
khác. Khi màn đêm buông xuống mang theo sinh khí sôi động,
náo nhiệt chìm dần vào bóng đêm. Ðêm rằm tháng Bảy, cùng Du
Tử Lê, Hoàng Sỹ, ngồi nhâm nhi ly cà phê ở quán Zen
Vegetarian, còn gọi Café de Paris trên đại lộ Bolsa, tiểu
Sài Gòn.
Nhìn vầng
trăng tròn, nghe ca khúc Ðêm Nhớ Trăng Sài Gòn, bỗng nhớ lại
ngày tiễn biệt nhạc sĩ Phạm Ðình Chương về cõi xa xăm cách
đây 16 năm.
Ban ngày oi
bức, buổi tối trăng thanh gió mát, ngồi dưới mái hiên phì
phà điếu thuốc, trò chuyện cùng bằng hữu, nghe nhạc, ngắm
trăng, tìm lại hình ảnh xa xưa.
Quán được
nằm ở vị trí góc đường Bolsa và Dillow, bên ngoài, dưới vòm
mái cong bao phủ được trang trí những chậu cây kiểng bên
cạnh những bộ bàn ghế nằm dọc hàng rào sắt trông thật nên
thơ. Trên vách tường bên trong được trình bày những bức
tranh nghệ thuật. Theo ý chủ nhân, thỉnh thoảng tổ chức buổi
triển lãm tranh và những tác phẩm nầy được lưu giữ trên
tường để giới thiệu khách thưởng ngoạn và muốn chọn bức nào
đem về trang trí trong nhà thì liên lạc trực tiếp với tác
giả. Tạo được bầu không khí ấm cúng, khung cảnh nên thơ với
nhạc với tranh cho khách, thân hữu và bản thân... nơi xứ
người cũng vui vui.
Du Tử Lê
trầm ngâm như ôn lại hình ảnh ba thập niên về trước. Anh tâm
sự, lúc đó, không bao giờ nghĩ sẽ có ngày trong khung cảnh
như vậy cùng bằng hữu. Bao nhiêu thay đổi, kẻ mất người còn,
cón mang hơi thở, còn sống với kỷ niệm. Và, Sài Gòn hình ảnh
của Sài Gòn năm xưa vẫn là Sài Gòn muôn thuở.
Sau ngày
nhạc sĩ Phạm Ðình Chương vĩnh viễn ra đi, tập thi phẩm Ði
Với Về Cùng Một Nghĩa Như Nhau của Du Tử Lê, bài “thơ ở phạm
đình chương”, như lời tâm sự:
“có dễ chưa
một thời đại nào
lại mang
nhiều hạt mầm
hoan lạc
và khổ đau
như thời đại
chúng ta...
... sách vở
chẳng bao giờ tìm được
tung tích
đại bàng
cất cánh về
hư vô
chói lọi...
... đã thuộc
về ngoại sử
sự mất tích
của Hoài Bắc.
như dấu chấm
hết
nơi cuối
những nhạc phẩm Phạm Ðình Chương
một ngày
trong tháng tám”.
Với, Ðêm Nhớ
Trăng Sài Gòn. Với. mối lương duyên giữa thơ và nhạc, người
về cõi mây trời, người còn lại nơi dương thế, và, một ngày
nào đó chỉ còn lại hồn thơ nét nhạc lưu lại trần gian.
