Đồng Nai – Biên Hòa

                             Cù Lao Phố: xưa và nay 

                                                                       Lê Kim Anh

 

  Nhìn từ thác Trị An,  ta thấy dòng sông Đồng Nai cuồn cuộn chảy ra biển Đông, đứng nhìn dòng nước chảy với cơn gió lộng thổi đem hơi nước mát rượi làm cho du khách  cảm thấy lòng vui vì có cảm giác tươi mát, mặc dù lúc này là trưa hè nóng bỏng. Tôi chợt nhớ đến câu thơ, điệu hò mà dân  miền Đồng Nai thường hay hát:

Nhà Bè nước chảy chia hai
Ai về Gia Định Đồng Nai thì về 
Đường về xứ bạn không xa
Qua vùng Đất Đỏ rồi ra Biên Hoà

(Tiếng Hò Miền Nam - Nhạc Phạm Duy)

  Ta đã biết con sông Đồng Nai chẳng những chuyên chở đất bùn sa mầu mỡ đến vun đắp cho giải đất này mà  còn để lại nhiều cù lao lớn hay nhỏ mà một phần đất thuộc Biên Hòa, sông Đồng Nai chảy  đến  một khúc quanh thì đã tự chia  ra làm hai nhánh ôm trọn một dải đất phì nhiêu mà người ta gọi nó là Cù Lao Phố,  hay  còn gọi là  Nông Nại Đại Phố  mà nay là xã Hiệp Hòa, thuộc thành phố Biên Hòa có diện tích  gần 7 cây số vuông  (6,93km2).

 Ngược dòng lịch sử năm 1679, Tổng binh Trần Thượng Xuyên từ bên Trung Hoa  vì lòng trung thành với nhà Minh mà  không chịu thần phục nhà Thanh nên đã đem theo mấy chục chiến thuyền cùng người ngựa với những người thuộc hạ, xuôi tàu đến Thuận Hoá  (Việt Nam)  xin tỵ nạn,  Chúa Nguyễn Phúc Chu đương quyền thời đó chấp thuận và sai dẫn những ngưòi này  vào miền Nam, cho khai khẩn  đất Đông Phố (Cù Lao Phố) khẩn hoang lập nghiệp.

 Khi đoàn người của Tổng binh Trần Thượng Xuyên  đã được phép nhập cư này đến thì Cù Lao Phố là nơi hoang vu, khỉ ho cò gáy nhưng  họ đã bắt tay ngay vào việc cùng với người dân bản xứ xây dựng tại nơi đây một thương cảng, tạo ra những con đường lớn,  mở rộng những con đường nhỏ cốt để việc thông thương được thuận lợi và  mau lẹ, đường xá đã đươc sửa sang xây dựng, song song với việc làm ấy các phố xá cũng được  dựng lên, nhà cửa mọc san sát lên như nấm,  chợ búa cũng được thành lập, hàng hóa bán ra mua vào thật dồi dào bởi thế cho nên thường xuyên có nhiều tàu thuyền ngoại quốc tới lui buôn bán.

 Đọc trong lịch sử của sự phát triển Cù Lao Phố  ta thấy nó tiến triển về mọi mặt, nhất là các ngành nghề,  trong đó có nghề dệt chiếu, trồng dâu nuôi tằm, nghề gốm, đúc đồng, làm mộc, làm pháo, nấu mía để lấy đường  v.v..

 Thế nhưng  rủi thay cho Cù Lao Phố vì  cuộc chiến tương tàn giữa nhà Tây Sơn và Nguyễn Ánh vào năm 1776 đã tàn phá phần lớn những kiến trúc phong quang của Cù Lao Phố, thậm chí đến nay ta không còn thấy dấu vết gì của thời xa xưa  nữa.

 Thời kỳ hoàng kim của Cù Lao Phố đi vào dĩ vãng, hoàn thành sứ mạng của đô thị cổ xưa, một thương cảng sầm uất nhất phương Nam. Mãi đến về sau này người dân Cù Lao Phố mới biến cải vùng đất này thành vựa lúa lớn của miền Đồng Nai - Biên Hòa.

 Di tích cũ của Cù Lao Phố hiện nay chỉ còn lại 5 ngôi chùa, 3 tịnh xá, 11 ngôi đình, 3 ngôi miếu. Tuy vậy, ta có thể cho  rằng Cù Lao Phố xưa còn tồn tại nhiều dạng thức tín ngưỡng, tạo thành những nét hài hòa xen lẫn nhau

 

 

Bây giờ ta đi vãng cảnh chùa Đại Giác của Cù Lao Phố:

Chùa này nằm trong phần đất của xã  Hiệp Hòa (Cù Lao Phố), là một trong ba ngôi chùa cổ nhất của Biên Hòa, được công nhận là di tích lịch sử của quốc gia. Hai ngôi chùa còn lại là chùa Long Thiền (Nhơn Trạch) và chùa Bửu Phong. Chùa có kiến trúc hình chữ đinh, diện tích khoảng 1000 thước vuông, gồm 3 phần chính: chánh điện, giảng đường và nhà trù.

Chùa Đại Giác được dựng từ khoảng đầu thế kỷ XVII do công của nhà sư Thành Đẳng (một trong số những đệ tử của tổ sư Nguyên Thiều phái Lâm Tế, gốc người Quảng Đông, Trung Hoa).  Vào năm 1779, công chúa thứ ba của vua Gia Long là Nguyễn Thị Ngọc Anh, trên đường chạy trốn quân Tây Sơn đã có thời gian trú ngụ tại chùa này. Lúc sau  khi lên ngôi vua, Nguyễn Ánh nhớ ơn đã ban chiếu trùng tu và phụng cúng pho tượng A-di-đà lớn bằng gỗ cao 2,56m. Vì vậy nhân dân địa phương còn gọi là chùa Phật Lớn.

Đến thời Minh Mạng, chùa tiếp tục được tu sửa. Công chúa Nguyễn Thị Ngọc Anh đã cúng một bức hoành phi lớn đề ba chữ "Đại Gíác Tự" treo trước chánh điện.

Năm 1952, do ảnh hưởng lũ lụt, chùa bị hư hại nghiêm trọng nên đã được trùng tu lại. Tiếc thay, kết cấu cũ bị sửa đổi ít nhiều, vách ván, cột gỗ đã bị  thay thế bằng tường gạch, cột bê tông nên đã mất rất nhiều nét bảo tồn cổ vật.

 Ta đi viếng Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh của Cù Lao Phố:

Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh cũng thuộc phần đất của xã Hiệp Hòa (Cù Lao Phố).

Năm 1868, Chúa Nguyễn Phúc Chu sai Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược vùng đất miền Đồng Nai, nên ông đã đặt tên cho đất này là phủ Gia Định, dựng dinh Trấn Biên, chia phủ ra làm 2 huyện: Phước Long và Gia Định, đặt ra phường, ấp, xã, thôn, lập bộ đinh bộ điền và chiêu mộ di dân từ  Ngũ Quảng (miền Trung) vào Đồng Nai khai khẩn đất đai mầu mỡ xây dựng sự nghiệp.

Mặt tiền đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh  nhìn ra sông Đồng Nai theo hướng tây nam, sân đền rộng. Mặt trước đền có gắn đôi rồng chầu pháp làm bằng gốm men xanh, hai bên là cặp lân. Hàng cột mặt tiền đắp rồng cuốn mây có đôi liễn chữ nho khắc chìm vào tuờng.

Năm 1998, nhân dân Đồng Nai đã xây dựng nhà bia ghi lại lịch sử 300 năm của vùng đất Biên Hòa Đồng Nai trong khuôn viên của đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh. Ngày 16/05 và ngày 11/01 âm lịch hằng năm, nhân dân địa phương tổ chức tế lễ, cầu cho quốc thái dân an và tưởng nhớ đế công đức to lớn của bậc tiền nhân có công khẩn hoang, xác lập nền hành chính tại vùng đất phương nam. Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh là một di tích lịch sử-văn hóa.

                                                       Ta lại đi thăm một Di tích lịch sử nữa là: Chùa Ông              

Chùa Ông cũng lại thuộc xã Hiệp Hòa (Cù Lao Phố),  Biên Hòa. Chùa Ông chỉ cách đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh  khoảng 100 thước.

Trước kia Chùa Ông,  nguyên thuỷ là Miếu Quan Đế, ngày nay có tên chữ là Thất Phủ Cổ Miếu. Đây là ngôi chùa của người Hoa được xây dựng trước nhất ở  miền Nam (khoảng năm 1684).

Chùa Ông được xây dựng theo kiến trúc hình chữ khẩu. Bên ngoài chùa là cả một công trình độc đáo các tượng gốm men xanh của thợ gốm Cây Mai (Chợ Lớn) về các đề tài như hát bội, hát tuồng, múa hát cung đình, tượng ông Nhật bà Nguyệt...Thêm vào đó, các tạo tác bằng đá ở mặt tiền chùa do thợ đá Bửu Long tạo ra  đã tạo nên kiểu thức đặc trưng cho kiến trúc Minh Hương trên vùng đất Biên Hòa.

Là một nơi thờ tự, tín ngưỡng, với kiến trúc khá độc đáo, chùa Ông là điểm đến của nhiều du khách gần xa tới tham quan, nghiên cứu, chiêm bái và cầu lộc.

 Quý vị cũng như chúng tôi vẫn mong sớm ngày quê hương quang phục, đất nước được hưởng thanh bình, dân chúng được tự do theo đúng nghĩa, các di tích cổ truyền được trùng tu và bảo quản cho xứng với nền văn hoá VN có 4 ngàn năm văn hiến.

 

                                                                           Lê Kim Anh

 

 

 

 

 

Thư từ liên lạc:  vuongtrungduongonline@yahoo.com
Copyright © 2006 vuongtrungduong
Last modified: 01/02/07