|
-
Cung Tích Biền, giữa hai
lằn đạn
- Vương Trùng Dương
-
-
Nhân dịp hội
ngộ Liên Trường Quảng Nam - Đà Nẵng vào đầu tháng 9 năm 2007
vừa qua tại Little Saigon, gặp lại bạn bè, nói chuyện thơ
văn quê nhà, có đề cập đến nhà văn Cung Tích Biền. Cuộc
phỏng vấn của Lư Đợi được phổ biến trên trang web Talawas
vào tháng 2 năm 2007, những điều Cung Tích Biền bộc bạch nói
lên những điều uất khuất và rơ ràng, giải tỏa được phần nào
những điều ngộ nhận trước kia và có sự cảm thông hoàn cảnh
trớ trêu của anh.
 Tôi
nói, trong giai đoạn đổi cả chế độ, đổi đời, hỗn mang...
nhiều người cùng cảnh ngộ nghiệt ngă và cũng có trường hợp
như nhà văn “cùng tất biến” nhưng cần nhận chân đâu là sự
thật. Trong giới văn nghệ và báo chí, có bạn có thù, kẻ ưa
người ghét, những ǵ nghe qua trong bàn trà, cuộc rượu, có
vẻ mù mờ “tam sao thất bổn” không thể vin vào để viết, phê
phán. Đôi khi có những lời bàn tán mà người trong cuộc không
biết ǵ cả, khi biết được th́ chưng hửng và không biết phát
xuất từ đâu! Dư luận cũng là con dao hai lưỡi và xác tín
phải trải qua thời gian.
-
Cách đây vài
năm, tôi đọc bài viết trên nhật báo Người Việt ở Little
Saigon về nhóm Mở Miệng, gồm các người bạn trẻ Lư Đợi, Khúc
Duy, Nguyễn Quán, Bùi Chát. Lư Đợi thực hiện tập thơ Bảy
Biến Tấu Con Nhện, được thực hiện theo kiểu phong thư, b́
thư là b́a, ruột thư là những bài thơ, chỉ photocopy với số
lượng 100 bản nhưng bị tịch thu và thiêu hủy vào đầu năm
2004. Ở trong nước, mọi việc in ấn để phổ biến đều bị kiểm
duyệt, không có phương tiện truyền thông trong tay, các bạn
trẻ có vẻ lập dị để gây sự chú ư nhưng cũng nói lên cái ǵ
đó sự đột phá của giới trẻ. Trong ngành truyền thông hiện
nay, có thêm hệ thống internet tạo được cơ hội thuận tiện
cho bất cứ cá nhân ở xă hội nào bị trói buộc, bày tỏ ư nghĩ,
ng̣i bút của ḿnh. Sau đó, đọc vài bài viết của Lư Đợi trên
trang web Talawas và Da Màu, có thêm cây bút trẻ người cùng
xứ nên để ư. Bài viết Ngày Xưa Vũ Hạnh của Lư Đợi, tuy ngắn
nhưng nói lên thái độ bất b́nh của giới trẻ với Vũ Hạnh “vu
cho cái tội đồi trụy, phản động, và nên cho vào tù” khi bốn
tác phẩm của Dương Nghiễm Mậu được Công ty Phương Nam ấn
hành trong nước. Dương Nghiễm Mậu bị Vũ Hạnh và Mai Quốc
Liên của tờ Văn Nghệ đem ra đấu trường tố cáo.
-
Về trường
hợp nhà văn Vũ Hạnh, tôi đă đề cập qua bài viết Vũ Hạnh, Kẻ
Hoạt Đầu Văn Hóa, đăng tải trên tờ Saigon Times ở Los
Angeles, số ra ngày 27 tháng 12 năm 1991 và các tờ báo ở hải
ngoại. Mong người bạn trẻ Lư Đợi đọc hết những bài viết của
nhà văn “chụp mũ” Vũ Hạnh sau nầy để viết tiếp. Xin trích
vài ḍng trong bài viết của tôi về Vũ Hạnh: “...có một lần,
vào năm 1988, bài thơ của Trần Vàng Sao đăng trên tạp chí
Sông Hương đă dùng từ “chí sĩ”. Vũ Hạnh viết bài đả kích,
chụp mũ nhà thơ trên báo Tuổi Trẻ và Công An, từ “chí sĩ” ám
chỉ Ngô Đ́nh Diệm. Tác giả và BBT Sông Hương bị kiểm điểm,
đính chính! Lẽ nào ông không đọc Hoàng Lê Nhất Thống Chí và
h́nh ảnh Ngô Thời Nhậm (Ngô Thời Sĩ)?”. (Việt Nam Tự Điển
của Hội Khai Trí Tiến Đức, Hà Nội 1931, định nghĩa chí sĩ là
người có tiết tháo và trích dẫn hai câu trong phú chiến Tây
hồ: Gánh quân thân ai đă mỏi vai rồi. Kẻ chí sĩ làm thinh đi
chẳng dứt).
-
Với nhà văn
Cung Tích Biền, qua bao năm im lặng, không hiểu v́ lư do nào
lại trả lời khá dài và đầy đủ chi tiết cuộc phỏng vấn với
người bạn trẻ mới bước chân trong làng văn, nghề báo, không
đại diện cho cơ quan truyền thông nào. Tôi đoán, với một
người giàu kinh nghiệm và hiểu biết, có lẽ Cung Tích Biền
phát hiện với “người phỏng vấn” có điểm ǵ đó mới “mở
miệng”.
-
Qua cuộc
phỏng vấn, cuộc đời Cung Tích Biền, nhà văn nổi tiếng ở thập
niên 60, 70 ở miền Nam VN, với nhiều chi tiết mà trước đây
có vài bài viết về tác giả chưa đề cập đến. Bài phỏng vấn
chỉ được phổ biến trên trang web Talawas. Và, đây là cuộc
phỏng vấn lâu nhất v́ theo Lư Đợi “...lần đầu tiên tôi đề
nghị thực hiện phỏng vấn trực tiếp nhà văn Cung Tích Biền là
ngày 28-11-2003, nhưng do một vài lư do khách và chủ quan,
lần đó bất thành. Lần thứ hai, tôi đề nghị và được ông đồng
ư để thực hiện trực tiếp là ngày 28-10-2006 và bài phỏng vấn
này sơ kết câu hỏi cuối cùng vào ngày 22-01-2007, hoàn tất
ngày 28-01-2007.
-
Tuy không
gần gũi với nhà văn Cung Tích Biền qua năm tháng nhưng đồng
hương với nhau, khi đọc bài phỏng vấn của Lư Đợi, tôi cũng
có ư định t́m hiểu thêm qua vài nhân chứng để viết v́ nhân
cách nhà văn sống c̣n với tác phẩm. Gần tuổi thất thập, nh́n
lại bản thân, Cung Tích Biền tự khiển trách ḿnh khi đối
diện với thực tế và bẽ bàng trước chế độ mà thời trai trẻ
tường rằng hay ho mà tâm sự được gởi gấm qua vài bài thơ của
anh khi c̣n sinh viên ở Huế. Nói như O Wilde “Khi ta tự
khiển trách th́ dường như không c̣n ai khác có quyền khiển
trách”, v́ vậy, tôi ghi lại những ǵ biết được c̣n sự thật,
trắng đen... minh định với thời gian. Bài viết không có tính
cách nhận định về tác giả và tác phẩm (sẽ đề cập sau) mà thu
tóm những điều nhà văn Cung Tích Biền “mở miệng” phối hợp
với ư kiến các thân hữu thân quen với anh và tôi.
-
*
-
Cách đây gần
nửa thế kỷ, nhân dịp Lễ Vu Lan, anh Cung Tích Biền và chị
tôi cùng các huynh trưởng trong Gia Đ́nh Phật Tử tổ chức
sinh hoạt văn nghệ. H́nh ảnh vũ khúc Lên Chùa Dâng Hoa do
anh sáng tác rất tuyệt vời, phần đầu với ca khúc Lên Chùa
Dâng Hoa, phiên khúc anh lồng vào ḍng nhạc mở đầu ca khúc
bán cổ điển Sérénata của Enrico Toselli. Anh đàn mandoline
rất hay, tôi mê vũ khúc và tiếng đàn; từ đó, chị tôi khuyến
khích cố gắng tập luyện sẽ trở thành Trần Ngọc Thao thứ hai.
Anh và tôi, cùng họ và chữ lót, cùng quê (Thăng B́nh, quê
ngoại của tôi) v́ vậy, sau nầy, nhiều người hỏi tôi có họ
hàng ǵ với Cung Tích Biền. Anh là huynh trưởng, bạn của
người chị thứ sáu tôi, không họ hàng ǵ cả, và, tôi được
biết anh trong sinh hoạt Gia Đ́nh Phật Tử từ đó.
-
Quen thân
với Phan Nhự Thức khi tôi theo học Khóa I Nguyễn Trăi của
Trường Đại Học Chiến Tranh Chính Trị Đà Lạt vào cuối năm
1966. V́ quân trường c̣n trong thời kỳ phôi thai nên phải
gởi theo học giai đoạn I cùng với Khóa 24 của Trường Bộ Binh
Thủ Đức. Lúc đó, Khối Chiến Tranh Chính Trị vừa thành lập
ban biên tập SVSQ Khóa 23 và 24 cho tờ nguyệt san Thủ Đức có
Nguyên Sa, Lưu Trung Khảo, LS Trần Sơn Hà, Luân Hoán, Trần
Hoài Thư, Hồ Minh Dũng, Chu Tân, Cao Thoại Châu, Lâm Chương,
Phan Nhự Thức... và tôi. Thân t́nh Phan Nhự Thức từ đó, sau
nầy có nhiều kỷ niệm gắn bó với nhau, Phan Nhự Thức cho biết
rất thích hai cây bút của quê tôi là Vũ Hạnh và Cung Tích
Biền vừa được nổi tiếng, nhưng tiếc rằng Vũ Hạnh đi theo con
đường khuynh tả. Tôi nói, cả hai người là bạn với mấy người
chị của tôi và cũng có óc địa phương nên sáng tác nào cũng
đọc hết, và tôi cũng đồng quan điểm đó.
-
Sau thời
gian lao tù và quản chế, năm 1987, từ Đà Lạt về Sài G̣n,
nghe tin Phan Nhự Thức c̣n sống lang bạt đâu đó nên đi t́m.
Được tin anh Cung Tích Biền đang bán tranh sơn mài ở kiosque
28 trên đường Nguyễn Huệ, ghé thăm và gặp Phan Nhự Thức.
Phan Nhự Thức cho hay, sau khi ra tù, chui về Sài G̣n, sống
vất vưởng, nhờ Cung Tích Biền đưa vào làm ở hăng nước đá của
người thân có mối quan hệ với chính quyền nên ăn ngủ tại
chỗ, tránh được sự truy lùng thành phần sống chui, không hộ
khẩu.
-
Bạn bè cho
biết, Cung Tích Biền là Đại úy trong Quân Lực VNCH nhưng
không bị đi tù như anh em c̣n được tự do làm ăn, thành phần
bên kia chiến tuyến... không nên giao thiệp. Câu đầu tiên
tôi hỏi, có ám hại, phản phé ai không? Khi nghe trả lời
không, tôi nghĩ rằng anh dựa “lá bùa” để yên thân khi thời
cuộc thay đổi, ít ra, c̣n giữ được lương tri của con người.
Theo Phan Nhự Thức, gia đ́nh Cung Tích Biền bị phân đôi, có
hai người tập kết, hai người là sĩ quan trong Quân Lực VNCH.
Người anh tập kết, chết năm 1969 và thêm người anh, sĩ quan
cấp tá Quân Lực VNCH, chết trong trại tù năm 1978, cả hai
không t́m được xác. Và, bút hiệu Cung Tích Biền là tên ghép
của các anh chị. Có lẽ Cung Tích Biền đă giải ngũ năm 1973
nên sau năm 1975, biết “lăng ba vi bộ”, có ô dù thân nhân
tập kết và vài người bạn cùng quê như Huỳnh Bá Thành, Cung
Văn Nguyễn Vạn Hồng... nên biết cách tránh né, mong an toàn
mạng sống nhưng rồi cũng tan nát như chúng ta. Sau ngày 30
tháng Tư, cũng có vài sĩ quan trong văn giới mang bảng đỏ
nhưng rồi bị thất sủng, vào tù, nay được định cư tại Hoa Kỳ.
-
Với bản thân
Phan Nhự Thức, Cung Tích Biền là người bạn tốt, chân t́nh,
trầm lặng, chấp nhận mọi thị phi để sống với vợ con. Sau đó,
đôi ba lần, tôi ghé lại kiosque của anh, tán gẫu với nhau,
tôi hỏi chuyện viết lách, anh cho biết, thỉnh thoảng viết
lai rai, v́ buôn bán tranh ở Pháp nên được vài tạp chí để
đọc cho khuây khỏa. Qua ư kiển giữa bạn bè và tâm sự của
Phan Nhự Thức, xa cách quá lâu và coi anh với h́nh ảnh huynh
trưởng ngày xưa nên rất tế nhị khi giao tiếp; vả lại, mỗi
người một hoàn cảnh, điều quan trọng đối với tôi, có bán rẻ
nhân cách, xu thời, đạp lên mạng sống anh em?.
-
Năm 1990,
trước khi đi diện HO sang Hoa Kỳ, nhờ Trần Thanh Ngọc (khóa
II ĐH.CTCT) đèo Huy Tưởng và tôi ghé thăm căn nhà tranh nho
nhỏ của Phan Nhự Thức ở nơi xó xỉnh cuối phi trường Tân Sơn
Nhất, xa Sài G̣n, làm nơi tá túc sau khi lập lại cuộc t́nh,
bạn bè giúp đỡ tận t́nh, trong đó có Cung Tích Biền.
-
*
-
Qua những
điểm chính về tiểu sử trong bài phỏng vấn Đành Ḷng Sống
Trong Pḥng Đợi Của Lịch Sử do Lư Đợi thực hiện với nhà văn
Cung Tích Biền, trong đó có vài đoạn tóm lược trích dẫn.
-
Tên thật
Trần Ngọc Thao, sinh ngày 8 tháng 2 năm 1938 tại Thăng B́nh,
Quảng Nam, trong một gia đ́nh có truyền thống chữ nghĩa thơ
phú. Năm 12 tuổi đă theo các anh các chị đi diễn kịch, đàn
ca ở miền quê trong tỉnh. Năm 1954 ở lại quê nhà, anh em bà
con ruột thịt, bạn bè, tập kết ra Bắc.
-
Năm 18 tuổi,
bị bắt ra nhà lao Hà Lam, quận Thăng B́nh tra khảo. Bị ăn
đ̣n bằng những khúc tre tươi, vỡ đầu, suưt bị phèo óc, bị
đánh, khi khúc tre nát ra tua tủa như tăm xỉa răng, lại thay
khúc khác. Rất may, v́ mới tép riu, chỉ là ở trong vùng
kháng chiến, chưa phải thành phần Cộng Sản nguy hiểm cần
treo ngược lên xà nhà, tra điện, hay bó rọ thả sông.
-
Hồi c̣n học
trung học đă tập tễnh làm thơ viết truyện ngắn. Năm 1958,
được một giải thưởng truyện ngắn toàn Quảng Nam. Lúc học tại
Huế, được một giải thơ của trường Quốc Học.
-
Theo học Đại
học Văn Khoa ở Huế, đầu thập niên 60, một thời gian, phụ
trách một chương tŕnh thơ cho đài phát thanh Huế. Chương
tŕnh mang tên Con Tàu Thi Ca. Ngoài các chương tŕnh thông
thường, thực hiện ba chương tŕnh liền nhau những nhà thơ
tiền chiến đang sống dưới chế độ Hà Nội. Đài cúp ngay cái
đám miệng c̣n hôi sữa. Thế là chết yểu.
-
Năm 1963,
dạy học tại Điện Bàn Quảng Nam (lúc này anh c̣n gần gũi một
số bạn thân mà một phần lớn trong số đó sau này đă ra khu
MTGPMN) th́ bị động viên vào Trường Bộ Binh Thủ Đức. Ra
trường, bị chính quyền Nguyễn Khánh có văn bản cưỡng bách cư
trú tại miền Tây (Cần Thơ), không được về Trung, thời gian
bốn năm. Năm 1967, thân mẫu qua đời, không về chôn cất. Mỗi
tuần, phải tŕnh diện An Ninh Quân Đội Vùng 4 chiến thuật
một lần vào ngày Chủ Nhật. Thấy Cần Thơ cũng chốn phồn hoa,
An Ninh Quân Đội đẩy đi xa hơn, được lệnh về Bạc Liêu. “Miền
Nam Cộng Ḥa có cái hay, nghi ngờ một sĩ quan động viên có
liên hệ với Cộng Sản, tham gia phong trào sinh viên đấu
tranh chống Ngô Đ́nh Diệm, từng sống trong vùng kháng chiến
chín năm, có anh em ruột thịt tập kết ra Bắc, có liên hệ với
bạn bè khá đông, rất thân quen, hiện đă ra khu Mặt Trận Giải
Phóng Miền Nam, vậy mà cứ cho lên lon, thăng chức b́nh
thường như mọi sĩ quan khác”.
-
Tháng 11 năm
1965, sáng tác truyện ngắn Ngoại Ô, Dĩ An Và Linh Hồn Tôi
khi phục vụ tại Sư đoàn 21 Bộ Binh, lưu lạc tận Bạc Liêu.,
Sư đoàn 21 Bộ Binh. Tháng 3 năm 1966 truyện đăng trên tuần
báo Nghệ thuật, lần đầu tiên, kư bút hiệu Cung Tích Biền.
Bút hiệu nầy giữ măi tới ngày hôm nay.
-
Từ 1968 đến
1973, mang lon Đại úy Quân Lực Việt Nam Cộng Ḥa. Trú đóng ở
tiền đồn, Đức Ḥa Hậu Nghĩa, năm 1970 về căn cứ Trảng Lớn,
Tây Ninh. Năm 1973 giải ngũ, cư ngụ tại Sài G̣n.
-
Sau tháng Tư
năm 1975, đi học tập cải tạo thời gian ngắn, cùng tổ với Mai
Bá Trác và Nguyễn Quốc Chính. “Mất nhà cửa v́ bị tịch thu,
(duyên cớ là ở nhờ nhà chị vợ, chị đi Mỹ, nhân thể tịch thu,
người ta hốt ráo bất luận của ai ra ai). Nghèo khó ra đi, vợ
ra tới cửa nhào vô lấy cái nôi của đứa con thơ, bị cậu quận
đội Tân B́nh ngăn lại không cho. Con cái ra nằm trần trên
nền đất lề đường. Sau, ở nhờ nhà thi sĩ Đoàn Minh Hải...”.
Chị Mai, hiền thê của anh nhỏ hơn 15 tuổi. Người Quảng Trị.
Bên nội họ Hoàng. Bên ngoại Lê. Hồi trung học, học trường
Đồng Khánh, Huế. Vào Sài G̣n, ở nhờ nhà người cậu ruột là
luật sư Lê Nguyên Phu, học trường Văn khoa, tốt nghiệp cử
nhân Triết Tây. Có viết một số truyện ngắn đăng trên vài tập
san văn chương, bút hiệu Hoàng Thị Kim. Lấy chồng, sinh con,
bỏ viết. Trong khi đó “Cả một đời, vợ con tôi chưa hề mua
được một vật dụng ǵ cho ra hồn, từ tiền nhuận bút của tôi”.
-
Đă năm năm
nay, chị ăn chay trường, với anh là h́nh ảnh người mẹ, người
chị v́ cam chịu và lo lắng cho chồng con. “Sớm mai thường
trực tụng kinh. Chiều chiều đi chùa. Tối thường cúng kiếng
trước cổng nhà, văi gạo muối bánh kẹo ra đường”. Đó là mái
ấm
-
Cũng như
hằng triệu người miền Nam thất sủng, đói khát bươn chải đủ
thứ nghề, chạy xe ba gác, xe ôm chỗ Ngă Ba Ông Tạ. Đi làm
thợ mây tre lá tuốt bên quận Tư cùng Chu Vương Miện và các
thầy chùa ăn mặn, sướt máu bàn tay. Ra tận B́nh Dương học
nghề sơn mài bị sơn ăn sưng da phù mỏ. Ra đầu đường bán sách
cũ, dọn vỉa hè bán cà phê ḅ kho, thu gom ve chai... Năm
1976 xuống tận Cà Mau làm cu ly xây trại nuôi heo cùng Thế
Phong, Nguyễn Thụy Long.
-
Trong Hồi Ức
40 Năm Cầm Bút của nhà văn Nguyễn Thụy Long có đề cập đến
thời điểm nầy. Tôi email hỏi thăm Nguyễn Thụy Long và anh
cho biết: “Sau ngày 30 tháng Tư năm 1975, tôi và Thế Phong,
Cung Tích Biền xuống tận Cà Mau làm cu li, thời gian không
dài lắm, vài ba tháng. Tổ hợp Việt Nam Kỹ Thuật bị giải thể
vỉ chủ nhiệm Nguyễn Văn Ngơi, người quen của nữ văn sĩ Lệ
Hằng bị bắt v́ tổ chức vượt biên. Tổ hợp giải thể, ba chúng
tôi trở về Sài G̣n, sau đó tôi bị bắt và đi tù đến năm 1980
mới trở về. Khi ra khỏi tù tôi gặp Cung Tích Biền, t́nh cảm
vẫn như xưa dù CTB bị mang tiếng nhiều là người “cách mạng
30-4”, nhưng anh cũng chẳng hại ǵ ai hết, vẫn có những quư
mên nhau như người xưa. Đôi khi c̣n những có những giúp đỡ
nhau thiết thực trong thời bao cấp... Như trường hợp thi sĩ
Phan Nhự Thức bị bệnh ung thư và chết (tháng 11 năm 1995),
tôi biết CTB lo cho bạn gần hết”.
-
Khi đề cập
đến tác phẩm của ḿnh ở trong nước, theo Cung Tích Biền,
“Ngay sau ngày 30 tháng 4 năm 1975 nhà nước Việt Nam đă có
lệnh cấm (bằng văn bản pháp quy, có danh sách rơ ràng từng
tên tác giả, tên tác phẩm) là cấm lưu hành, in ấn, tàng trữ
bất cứ dưới h́nh thức nào hầu hết tác phẩm dưới thời miền
Nam Cộng Ḥa. Toàn bộ tác phẩm của tôi cũng nằm trong lệnh
cấm này. Một lệnh cấm mang tính an ninh triệt để. Vi phạm là
phản động, đi tù không cần tuyên án. Để yểm trợ cho lệnh cấm
này có hiệu quả tuyệt đối đă có những đơn vị xung kích đi
từng nhà, từng khu phố thu gom sách. Đốt.
-
Tháng 8 năm
2005, theo sự chỉ dẫn của nhà văn Mường Mán (v́ anh đă được
cho phép sao lục tác phẩm cũ) tôi đến một thư viện tại Sài
G̣n để xin sao lục những sáng tác của tôi trước 1975, nay
với tôi là tuyệt bản. Tại đây, Thư viện Khoa Học Tổng Hợp,
bảo tôi về làm đơn xin phép nhà nước.
-
Đơn viết
xong, nhờ vợ tôi ra phường kư xác nhận. Nộp đơn vào thư
viện, lại phải viết tiếp một đơn khác xin sao lục, v́ đơn ở
phường mới chỉ có giá trị chứng cư trú.
-
Đơn xin sao
lục được chấp nhận lại phải làm phiếu đăng kư xin sao lục
những ǵ, trên báo, tạp chí nào tháng năm nào. Phiếu đăng kư
nộp vô, bị gạch bỏ một số không được sao lục, số được phép
th́ do nhân viên thư viện chụp h́nh in ra đĩa CD. Thư viện
có một chiếc máy rất cũ, làm việc rất chậm. Tôi không được
quyền mang máy ảnh, quay phim tư liệu vào thư viện để tự
thực hiện, cho nhanh. Đóng tiền trước ba trăm ngh́n đồng.
-
Đúng một
tháng sau, y hẹn, tôi đến thư viện. Đĩa CD làm xong nhưng
tôi được lệnh là không cho phép nhận mang về. Lư do: “Truyện
phản động, không được phép sao lục, chưa có phép lưu hành.”
-
Từ đây có
một cuộc phản kháng. Tôi nói với cô Hương cán bộ thư viện là
tác phẩm của tôi, tài sản tinh thần của tôi, tôi có quyền
sao lục. Tác giả sao lục tác phẩm chính ḿnh sao lại gọi là
lưu hành. Mà dù tôi chống lại lệnh cấm, tôi lưu hành là
quyền của tôi, sẽ do pháp luật can thiệp, bỏ tù tôi chịu.
Thư viện giam giữ đă ba mươi năm tác phẩm của tôi mà không
cho tôi sao lục là một h́nh thức chiếm đoạt tài sản”.
-
Thế nhưng “
Đă hơn một năm trôi qua tôi chẳng thấy ai thực hiện một cách
ṣng phẳng, đúng luật chơi là kư, và trao cho tôi cái giấy,
là một lệnh cấm đó cả. Ba trăm ngh́n đồng tôi ứng trước nay
vẫn c̣n nằm trong thư viện. Hơn một năm tôi chưa hề nhận
được cái giấy mời hay một cú điện thoại đến trả lời dứt
khoát... Tôi rất ung dung tự tại. Không hề buồn hay uất mần
chi chuyện vặt này. Hơn ba mươi năm kinh nghiệm dạy cho tôi
cung cách “nằm nụng” tại “lơi lày”. Rằng th́ là lánh, lăng,
lơ, ĺ, lừa, luồn lách, lật lọng, lờ, lâu, rồi quên...”.
-
Khi email
cho anh Hồ Nam (nhà thơ Vương Tân), tôi nói sẽ viết bài về
anh Cung Tích Biền, cần biết rơ hư thực v́ hai anh đă quen
nhau trong nhiều thập niên, anh hồi âm cho biết, nên viết v́
giải tỏa được vấn đề để trả lại sự công bằng trong văn học.
Bài viết của anh Hồ Nam từ Sài G̣n, với tựa đề Cung Tich
Biền và Những Biến Chuyển Của Lịch Sử vừa nhận được khi tôi
đang viết.
-
“Cung Tích
Biền (tên khai sinh Trần Quốc Thao sinh năm 1937 nhưng giấy
tờ lai ghi 1938) được Mai Thảo khi làm chủ bút tuần báo Nghệ
Thuật coi như một hiện tương văn học khi giới thiệu truyện
ngắn đầu tay của Biền đăng trên tờ tuần san này.
-
Cung Tích
Biền mặc áo lính học trường sĩ quan Hành Chánh Tài Chính,
măn khóa về một đơn vi Thiết Giáp đôi mũ nồi đen thường giao
du với Nguyên Vũ và Tú Kếu nên đưa truyện dài cho Tú Kếu nhờ
Tú Kếu giới thiệu với Chu Tử và Chu Tử không những đă chọn
đăng truyện dài của Cung Tích Biền mà c̣n nói với tôi truyện
dài của Cung Tích Biền viết không kém ǵ Nguyễn Thụy Long và
trên chân Duyên Anh một bậc.
-
Dưới mắt tôi
thời đó Cung Tích Biền chỉ là một người trẻ có văn tài và
‘’nhậu’’ vào loại hào sảng một người giao du được và chỉ thế
thôi không ǵ khác hơn.
-
Ngày 30
tháng tư năm 1975 xảy ra người ta thấy Cung Tích Biền đeo
băng đỏ đội nón cối cùng với Nguyễn Vạn Hồng (Cung Văn) đến
tiếp thu Câu Lạc Bộ Báo Chí và có người c̣n nói Cung Tích
Biền là Việt Cộng ''nằm vùng'' cỡ thứ trưởng hay đại tá ǵ
đó!
-
Sau những
năm tôi đi tù cải tạo về phụ giúp Phạm Kiều Tùng bán quán
báo ở góc đường Bùi Chu và Vơ Tánh, Cung Tích Biền ghé thăm
mời đi uống cà phê và nói ở nhà trên một cao ốc ở đường
Nguyễn Huệ. Cung Tích Biền có một chai rượu ngon muốn mời
tôi tới nhậu và tôi đă tới dù Nguyễn Đ́nh Đông “tay ḥm ch́a
khóa” của Chu Tử khuyên không nên ‘’giao du’’ với công an
‘’ch́m’’ như Cung Tích Biền.
-
Măi tới cuối
thế kỷ hai mươi, khi Phan Như Thức qua đời (tháng 11 năm
1995) v́ bệnh ung thư vợ con mang chôn ở B́nh Hưng Ḥa, tôi
mới gặp lại Cung Tích Biền. Bữa đó Biền đọc ''điếu văn''
khóc Thức như một tiếng nấc nghẹn ngào của phận ''kẻ
sĩ''chịu nhiều oan trái (nhà thơ Phan Nhự Thức là chủ tịch
Hội Đồng tỉnh Quảng Ngăi) bị đi tù cải tạo, ra tù lănh tờ
giấy ra trại đề ngày kư 31 tháng Hai, khi đi phỏng vấn của
chương tŕnh HO phái đoàn Mỹ nói giấy tờ ǵ Thức cũng thừa
điều kiện sang Mỹ đinh cư nhưng lịch của loài người không có
ngày 31 tháng Hai.
Thức cần điều chỉnh lại giấy ra trại một thư
thông hành để đươc đi Mỹ Thức điều chỉnh tờ giấy này mất cả
năm trời vừa được phái đoàn Mỹ báo chuyến bay th́ lăn đùng
ra chết v́ ung thư!
-
Sang thế kỷ
hai mươi mốt, một buổi trưa tôi nhận được điện thoại của
Nguyễn Thụy Long báo Nguyên Vũ Vũ Ngư Chiêu muốn nói chuyện
với tôi rồi chuyển điện thoại cho Nguyên Vũ nói chuyện với
tôi.
-
Nguyên Vũ
mời tôi đến uống rượu vang tại một quán chuyên bán đặc sản
Quảng Nam gần Tịnh Xá Trung Tâm, vùng G̣ Vấp.
-
Tại quán
nhậu này tôi thấy bên cạnh Nguyên Vũ có Nguyễn Thụy Long và
Cung Tích Biền. Bữa đó khi rượu ngà ngà rồi tôi hỏi Cung
Tích Biền về chuyện đeo băng đỏ và tại sao Biền là Đại úy
Quân Lực VNCH không bị đi cải tạo. Cung Tích Biền nói cảm ơn
câu hỏi của tôi để có dịp cho Cung Tích Biền giải tỏa sự
hiểu lầm của nhiều người với Cung Tích Biền. Trước hết, Biền
nói Biền đă giải ngũ trước ngày 30 tháng Tư nhiều năm v́ là
thương binh nên có tŕnh diện đi cải tạo tại trường Dũng Lạc
(G̣ Vấp) nhưng ở đây cán bộ Việt Cộng cho về có lẽ nhờ Huỳnh
Bá Thành (họa sĩ Ớt trung tá Công An Việt Cộng) nói giúp sao
đó.
-
Cung Tích
Biền thú thật có ngươi anh ruột là Việt Cộng đi tập kết đă
chết ở Trường Sơn trước 1975 và giao du thân mật với Nguyễn
Vạn Hồng và Huỳnh Bá Thành nên ngày 30 tháng Tư có hu hợ đeo
băng đỏ chứ chẳng hề ''nằm vùng” bao giờ cả.
-
Cung Tích
Biền không dấu chuyện có viết báo Công An thời Huỳnh Bá
Thành làm Tổng Biên Tập, khi Thành ''đột tử'' Cung Tích Biền
bị ra ŕa.
-
Cung Tích
Biền thú thật làm văn nghệ có Đảng lănh đạo Biền chịu không
nổi đă viết văn “chui” gửi cho Khánh Trường đăng trên tờ tạp
chí văn học Hợp Lưu.
-
Nghe Cung
Tích Biền nói, tôi bảo với Cung Tích Biền rằng Phật Thích Ca
từng quả quyết rằng tướng cướp tới cổng chùa quăng dao đi
nghe kinh và “đầu” cửa Phật, chịu khó tu hành cũng có thể
trở thành Bồ Tát huống chi Biền chỉ “hu hợ'' theo Việt Cộng
nay đă nh́n thấy rơ con đường văn chương chữ nghĩa của ḿnh
và phản tỉnh, anh em có thể nói chuyện với nhau được. Có vấn
đề ǵ đâu huống chi đây chỉ là ngộ nhận.
-
Bữa đó có
mấy người mà chúng tôi uống hết hơn 10 chai Bordeaux, Nguyên
Vũ có vẻ hứng lắm cười luôn miệng và tâm sự rằng rất tâm đắc
với câu nói của Phật Thích Ca “tướng cướp quăng đao trước
cổng chùa vào chùa nghe kinh có thể thành Bồ Tát”.
-
Sau bữa nhậu
đó, ít năm tôi thấy trên mạng bài trả lời phỏng vấn của Cung
Tích Biền chứng tỏ con người Biền đă khá dứt khoát sau khi
được giải tỏa những “ẩn ức” và Biền xứng đáng là một người
cầm bút của thời đại hôm nay, ng̣i bút chỉ v́ Chân Thiện Mỹ
không v́ cái ǵ khác.
-
Trong cuộc
gặp gỡ giữa người viết bài này chiều 11 tháng 9 năm 2007,
tại quán bán đặc sản Đất Quảng gần Tịnh Xá Trung Tâm. Cung
Tích Biền cho biết Biền đang ung thư ruột già nên chương
tŕnh sáng tác chỉ lập cho từng ba tháng một và Biền đang
viết bộ tiểu thuyết Chuồng Trại (cũng có tên la Truồng Chạy)
rất đắc ư.
Không biết Biền có hoàn thành kịp bộ tiểu thuyết này không
v́ ngoài ung thư c̣n tiểu đường nữa bệnh nào cũng đang ở
giai đoạn nghiêm trọng có thể “chùa thua” bất cứ lúc nào.
-
Trà lời câu
hỏi chết đi được đầu thai lại làm người Biền có muốn thay
đổi thân phận không, Biền nói nếu được làm người nữa Biền
chọn cái kiếp đang sống đầy oan khiên và bất trắc đă từng
sống để tiếp tục sống.
-
Nói về
chuyện tạp chi Da Mầu làm số đặc biệt về Cung Tích Biền cho
biết thế kỷ trước tờ Hợp Lưu có ư định làm một số về ḿnh
Biền đă phản đối nay trên 70 tuổi rối Da Mầu làm số báo đặc
biệt về Biền th́ Cung Tích Biền đă đồng ư v́ nghĩ ḿnh đang
gần đất xa trời không nên phụ ḷng người mến mộ ḿnh”. Hồ
Nam
-
Cung Tích
Biền cho biết “ṛng 40 năm nay với bút hiệu nầy” và không
viết bài nào đánh bóng chế độ trước cũng như sau 1975, “Từ
khi được gọi là thành niên tới ngày hôm nay, tôi đă sống 21
năm trong nước Việt Nam Cộng ḥa, 31 năm trong xă hội chủ
nghĩa. Cộng lại hơn nửa thế kỷ. Tôi chưa từng dùng ng̣i bút
ca ngợi bất cứ một chế độ đương quyền nào”. Theo bài viết
của Hồ Nam, không biết khi viết cho tờ Công An, dùng bút
hiệu nào?
-
Theo họa sĩ
Nguyễn Đ́nh Thuần ở Little Saigon, năm 1989 triển lăm tranh
ở Hội Mỹ Thuật, nhờ Cung Tích Biền viết cho bài giới thiệu,
khi gởi bài viết đến tờ Lao Động nhờ đăng tải, thấy tên Cung
Tích Biền, họ từ chối, phải nhờ người khác viết mới đăng
báo.
-
Qua những
năm thăng trầm, anh có được cơ ngơi với cái kiosque để sinh
sống và nơi tá túc ở chung cư Nguyễn Huệ, trước dây, bạn bè
nói với tôi v́ có gốc gác. Theo họa sĩ Hồ Thành Đức, bạn
thân của anh từ ngày ở Huế, c̣n thuộc những bài thơ của anh
mà tác giả không c̣n lưu trữ hay đă quên (như đă đề cập ở
trên, anh được giải thơ ở trường Quốc Học). Năm 1977 Hồ
Thành Đức vượt biên, bị tù hai năm, sau khi được thả, Hồ
Thành Đức có quen biết với vài giới chức trong Hội Văn Nghệ
nên được trông coi vài kiosque. Thấy Cung Tích Biền lông
bông nên Hồ Thành Đức giao cho kiosque để làm ăn và nhờ vậy
xin được nơi cư ngụ ở chung cư Nguyễn Huệ. C̣n vấn đề viết
lách, không nghe Cung Tích Biền đề cập.
-
*
-
H́nh ảnh sau
ngày 30 tháng Tư, Cung Tích Biền được đưa lên báo “đeo bảng
xanh, bảng đỏ” nhưng rồi bị tước đoạt tất cả, may mắn chỉ
“học tập cải tạo” thời gian ngắn và làm lại cuộc đời trong
hoàn cảnh trớ trêu. Trong một gia đ́nh, bên nầy và bên kia
chiến tuyến, không thể nào thoát khỏi oan trái xảy ra của
mỗi chế độ, và người trong cuộc dễ bị ngộ nhận.
-
Giữa thập
niên 60, sau thời gian xuất hiện với các truyện ngắn, Cùng
Tích Biền tạo được thế đứng tṛng làng văn, anh cho biết:
“Có một thời gian, cùng lúc tôi viết feuilleton cho năm tờ
nhật báo: Độc Lập, Đông Phương, Điện Tín, Sóng Thần, Ḥa
B́nh... Ngoài ra, c̣n viết mỗi tuần một kỳ hai trang cho
tuần báo Đời, do nhà báo Đỗ Quư Toàn thư kư ṭa soạn, họa sĩ
Đằng Giao tŕnh bày, trang báo rất trang trọng, đẹp. Những
truyện dài Bên Ḍng Nước Biếc, Luống Cải Vàng, Bến Mưa Ngâu
của tôi xuất hiện trên Đời.
-
Cũng thời
gian này, truyện dài Những Bọ Và Rắn được đăng trên tạp chí
Quần Chúng do nhà báo Cao Thế Dung chủ trương. Truyện dài
Trường Giang, đăng trên tuần báo Khởi Hành, do nhà thơ Viên
Linh thư kư ṭa soạn...
-
... Cho đến
nay tôi chưa hề in một tác phẩm nào trong hơn 20 truyện dài
đă đăng hoàn chỉnh trên các nhật báo Sài G̣n”.
-
Các tác phẩm
đă được xuất bản: Ai Tỉnh Ai Điên (1968), Ḥa B́nh Nàng T́nh
Rỗng (1968), Nỗi Buồn Thắp Sáng (1969), Cơi Ngoài (1969)...
-
Nhà văn Cung
Tích Biền thành danh, nổi tiếng qua nhiều tác phẩm trong
thập niên 60, 70, quen thuộc với độc giả ở miền Nam VN,
nhưng không hiểu v́ sao ít có bài viết về tác giả và các tác
phẩm văn học. Ở trong nước, tác phẩm của anh trước kia bị
xếp vào bảng phong phần “truyện phản động không được phép
sao lục, chưa có phép lưu hành”! Khi bị liệt kê vào bảng
phong thần th́ không có cây bút nào đá động đến và nếu có
cũng không có tờ báo nào dám đăng tải. May ra có vài truyện
ngắn sau nầy được đăng trong tuyển tập như Thằng Bắt Quỷ
trong tổng tập Truyện Ngắn Việt Nam thế kỷ XX, NXB Kim Đồng,
truyện ngắn Không Thể Là Hiện Thực trong tuyển tập Đêm Bướm
Ma, NXB Văn Học...
-
Ở hải ngoại,
các cây bút trong nước đă một thời quen thân với anh, hiện
đảm trách tờ báo trong tay nhưng suốt ba thập niên qua, ít
ai đề cập đến. Có lẽ họ ngần ngại thời điểm anh đeo băng đỏ
nhưng họ không “cảm thông” khi anh bị đuổi ra khỏi nhà, sống
vất va vất vưởng, nghể không ra nghề, thợ không ra thợ để
sống c̣n. Với những ǵ anh đă nhận chân sự thật để nói ra,
nếu đó là sự thật th́ “Sự chân thành là cái danh dự của
lương tri”, nói như Galerita.
-
Trong quyển
Văn Học Miền Nam Tổng Quan của nhà văn Vơ Phiến, NXB Văn
Nghệ, ấn hành năm 1986, trong phần tác giả, tác phẩm có ghi
đôi ḍng về tiểu sử Cung Tích Biền nhưng trong trang sách,
không một lời nhắc đến. Bộ sách Văn Học Miền Nam của Vơ
Phiến, NXB Văn Nghệ 1999, phần truyện gồm ba tập đề cập đến
hầu hết nhà văn nhưng cũng không có Cung Tích Biền. Quyển
Văn Học Từ Điển của Thanh Tùng, NXB Khai Trí năm 1973 và
được ấn hành ở Hoa Kỳ năm 1990, chỉ liệt kê tổng quát tiểu
sử tác gia, có vài tác giả chỉ có một, hai tác phẩm, chưa có
tên tuổi, xuất hiện sau anh, cũng được đề cập nhưng không có
tên nhà văn Cung Tích Biền.
-
 Năm
1993, tập truyện Thằng Bắt Quỷ do Tân Thư ấn hành ở Hoa Kỳ.
Gồm các truyện ngắn trước và sau năm 1975: Dị Mộng, Qua
Sông, Ngoại Ô Dĩ An Và Linh Hồn Tôi, Trong Nghĩa Địa Xanh,
Người Tù T́nh Nguyện, Giao Thừa, Trên Ngọn Lửa, Lời Ảo Hóa,
Rừng Đôm Đốm, Thằng Bắt Quỷ và Thừa Dư.
-
Trong các
truyện ngắn sau nầy, Cung Tích Biền với bút pháp ẩn dụ, thế
giới huyễn hoặc không bày tỏ thực trạng của cuộc sống như
những tác phẩm viết trước năm 1975. Trong khí đó, độc giả
mong ở nhà văn thành danh với ng̣i bút sắc bén với cái nh́n
hiện thực.
-
Hiện nay,
cuốc sống gia đ́nh được ổn định tại G̣ Vấp, con gái lớn đă
lập gia đ́nh và ở Nam California. Tuy nhiên, anh vẫn mang
nặng h́nh ảnh của hai người anh nên cuối bài phỏng vấn, Cung
Tích Biền bày tỏ nỗi đau bây giờ, có hai người anh, bên nầy
và bên kia đă chết mà không t́m được tông tích:
-
Người thứ
nhất: ông Trần Ngọc Biền, bộ đội, chết năm 1969 tại Nghĩa
Đàn, Nghệ An. Người thứ hai: ông Trần Ngọc Tấn, Thiếu tá
Quận trưởng Tịnh Sơn kiêm Quân trấn trưởng Quang Ngăi. Sau
tháng 4 năm 1975, đi học tập và chết trong trại cải tạo. Gia
đ́nh chỉ được thông báo cái chết từ năm 1978 mà không biết
nơi chôn cất. Cũng đă ở tuổi cổ lai hy, nếu được quy kết mộ
hai ông anh ruột cũng là một thỏa ḷng.
-
Trong t́nh
nghĩa bạn bè thân t́nh với nhau cho rằng anh sống bạt mạng,
đệ tử của Lưu Linh nên đôi khi cũng bất cần thân thể. Tuy
nhiên, không tránh khỏi sự chê bai. Tôi nhớ, có lần người
bạn nói với tôi Trần Hoài Thư “cao ngao, bộ mặt khinh
khỉnh”, tỉnh bơ khi chào hỏi. Thật ra v́ cận thị nặng, không
nh́n xa được để đáp lễ nên bị mang tiếng và Cung Tích Biền
th́ nghe nói nhiều hơn. Ngày trước, mỗi lần Trần Hoài Thư từ
núi rừng về Sài G̣n, tá túc ở nhà trọ Cung Tích Biền, ngồi
quán cà phê, cả hai nh́n xa đều “mục hạ vô nhân” th́ làm sao
tránh khỏi lời chê trách “mục trung vô nhân”!
-
Thật ra,
Cung Tích Biền chẳng vỗ ngực xưng danh “nhà văn nhớn” như
vài người khác mà c̣n khiêm nhường. Qua câu hỏi của Lư Đợi:
“Vắng bóng trên thập kỷ rồi. Ông sẽ xuất hiện lại chứ. Ẩn
danh măi sao ông nhà văn?”. Cung Tích Biền: “Danh đâu mà ẩn.
Chỉ là t́m chỗ trốn cái gió tanh mưa bụi. Tôi có một kho
tàng sống qua mấy thời kỳ. Chỗ giáp ranh của thực hư, chính
tà. Nửa tỉnh nửa điên...”.
-
Tṛn hai
thập niên, chưa gặp được anh. Với những ǵ biết được ghi
lại, c̣n nhiều thiếu sót. Không ǵ hơn, đón nhận hồi kư của
nhà văn Cung Tích Biền. Gần năm thập niên rồi, bên nầy bờ
đại dương vẫn nhớ h́nh ảnh và ca khúc Sérénata:
-
“Viens, le soir descend
-
Et l'heure est charmeuse
-
Viens, toi si frileuse,
-
La nuit déjà comme un manteau s'étend...”.
-
Sống với
nhau, sinh tử tử sinh, c̣n lại nhớ chăng ở đạo làm người.
Mười bảy năm xa cách, mong có ngày cụng ly ở quán đặc sản
Quảng Nam.
-
-
Vương Trùng Dương
-
Little Saigon, Sept 11-2007
-
-
-
Vài ḍng minh xác
-
Sau khi
bài viết được phổ biến trên các trang web: Cali Weekly
(caliweekly.com), Thư Viện Toàn Cầu (tvvn.org), Việt
Norway (viet.no), Xứ Quảng (xuquang.com) và nhật báo
Viễn Đông ở Nam California. Có vài dòng minh xác.
-
-
Như đă đề cập
ở trên, bài viết không có tính cách nhận định về tác giả và
tác phẩm mà thu tóm những điều nhà văn Cung Tích Biền “mở
miệng” phối hợp với ư kiến các thân hữu thân quen với anh và
tôi”.
-
Để giữ sự
trung thực, khách quan và rơ ràng, tôi đă chuyển bài viết về
nhà văn Cung Tích Biền để có tiếng nói của người trong cuộc.
Trong email ngày 16 tháng 9-2007, anh cho biết: “Bài viết
chân t́nh và khách quan. Tuy nhiên có vài đoạn trích dẫn,
anh Hồ Nam viết về tôi không được chính xác lắm. Tôi có viết
cho tờ báo Công An một ḍng chữ nào đâu... nhưng không sao.
Tôi từng bị ngộ nhận mà không hề cải chính. Huỳnh Bá Thành
đă chết nhưng báo Công An c̣n đó, tôi c̣n đây, bao nhiêu
người làm cho báo Công An hăy c̣n ở tại ṭa soạn...
-
Tôi rất quư
trọng anh Hồ Nam, anh Hồ Nam là một người sống rất có t́nh
cảm với anh em, rất công bằng trong nhận xét. Nói chung, anh
Hồ Nam là một người ngay thẳng, trước sau như một. Nhưng có
thể đây là một sự nghe lầm trong lúc rượu văng, tṛ
chuyện...”.
-
Về t́nh trạng
sức khỏe, anh cho biết bị tiểu đường đă 19 năm rồi, đau tim
và ung thư đại tràng hơn một năm nay. Lúc nào sức khỏe được
b́nh thường, đi t́m thú vui cho khuây khỏa.
-
Trong bài
viết, con gái anh định cư tại Nam Cali, xin đính chính lại
là con trai, du học và lập gia đ́nh ở Cali.
-
Nhà văn Trần
Hoài Thư vừa chuyển cho tôi bài phỏng vấn của Viên Linh trên
tờ Thời Tập, tháng 6 năm 1974. Cho biết anh ở trong ngành
Hành Chánh Tài Chánh nên phục vụ qua các binh chủng và
giảng viên tại trường Tài Chánh. Lập gia đ́nh năm 1972,
trước khi giải ngũ.
-
VTrD (Sept 16-2007)
-
|
