Sinh Hoạt

Giải Trí

       Từ nhân Lý Thanh Chiếu đời Nam Tống

                                        Nguyễn Ngọc Tuyết

 

 

Lý Thanh Chiếu (1084 - 1151) là nữ sỹ đời Nam Tống. Bà hiệu là Dị An cư sĩ người đất Chương Khâu - Tề Châu (nay thuộc Sơn Đông). Bà là con gái của học giả nổi tiếng đương thời Lý Cách Phi và thân mẫu cũng xuất thân trong gia đình danh giá. Lý Thanh Chiếu từ nhỏ đã hấp thụ được một nền văn hóa tốt từ song thân. Từ lúc còn là thiếu nữ bà đã làm thơ, từ có tiếng, từ của bà phần lớn viết về cuộc sống rất bình dị, hoạt bát lý thú, điệu vần trong sáng, tình cảm tự nhiên trong phong cảnh xinh tươi, hữu tình

Một hôm Lý Thanh Chiếu cảm thấy đầu hơi nằng nặng, bà nhớ lại đêm qua mưa thưa gió lớn, một mình độc ẩm vài ly, hơi ngà ngà say, nằm xuống là không còn biết gì nữa. Phải rồi, cây hải đường ngoài sân sau một đêm mưa gió, giờ đã ra sao rồi? “ Chẳng sao cả, như hôm qua” - Người thị nữ trả lời.  Bà đến bên cửa sổ nghiêng mình ra xem và tự vấn: “Làm sao như hôm qua đựơc”. Bà hơi suy tư rồi lấy bút ra viết nên bài từ:

 

Như Mộng Lệnh – Lý Thanh Chiếu

 

“Tạc dạ vũ sơ phong tụ,

Nồng thụy bất tiêu tàn tửu.

Thí vấn quyển liêm nhân,

Khước đạo hải đường y cựu.

Tri phủ? Tri phủ?

Ưng thị lục phì hồng sấu.”

 

Như mộng lệnh

 

Tối qua mưa nhẹ gió to

Ngủ say chưa tiêu men rượu

Hỏi thử người treo rèm

Lại bảo  hải đường như cũ

Nào phải? Nào phải?

Chừng hẳn xanh mập đỏ gầy.

(Người dịch - Ngọc Tuyết)

 

Như Mộng Lệnh

 

Tối qua gió mạnh mưa thưa

Uống say ngủ giấc cũng vừa hết đêm

Ướm lời hỏi kẻ treo rèm

Hải đường như cũ bên thềm hôm qua

Biết chăng? Có biết chăng à!

Một màu xanh lá còn hoa đỏ gầy.

(Người dịch: Ngọc Tuyết)

 

Năm 18 tuổi, bà kết hôn với con trai Tể tướng Triệu Đĩnh Chi, tức Thái học sinh Triệu Minh Thành, có thể nói đây là mối nhân duyên tốt đẹp nhất thời Bắc Tống. Triệu Minh Thành là một nhà khảo chứng kim thạch học nổi tiếng. Lúc đầu, bà cùng chồng chuyên tâm vào nghiên cứu, sưu tập, chỉnh lý Thư hoạ, kim thạch, tâm đầu ý hợp yêu thương nhau. Triệu Minh Thành đi làm quan nơi xa và sống trong hoàn cảnh đó, Lý Thanh Chiếu cảm thấy cô đơn, buồn tẻ đã viết rất nhiều những bài từ miêu tả cảnh ly biệt, nhớ thương, ao ước có cuộc sống tình cảm yêu thương bất tận. Những bài ấy cũng làm cho chồng bà ghen vì quá giàu tình cảm.

 

Tuý Hoa Âm – Lý Thanh Chiếu

 

Bạc vụ nùng vân sầu vĩnh trú,

Thuỵ não tiêu kim thú

Giai tiết hựu trùng dương,

Ngọc chẩm sa trù,

Bán dạ lương sơ thấu.

 

Đông ly bả tửu hoàng hôn hậu,

Hữu ám hương doanh tụ.

Mạc đạo bất tiêu hồn,

Liêm quyển tây phong,

Nhân tỷ hoàng hoa sấu.

 

Tuý Hoa Âm

 

Khói nhạt mây dày ngày ủ rũ

Hương  ở lò kim thú

Tiết trời dịp trùng dương

Màn the gối ngọc

Đêm khuya lạnh len vào

 

Bờ đông nâng chén sau hoàng hôn

Tay áo ủ đầy hương

Đừng nói cảnh chẳng tiêu hồn

Rèm cuốn gió tây

Người so hoa vàng võ.

(Người dịch: Ngọc Tuyết)

 

Tuý Hoa Âm

 

Sầu cao đùn khói như mây

Lò vàng đã nguội hương bay thoảng hồn

Trùng dương cảnh đẹp núi non

Nửa đêm chăn gối chỉ còn lạnh len

 

Phía đông bờ giậu buồn chen

Hoàng hôn sau buổi muộn phiền uống say

Giấu hương trầm ở khăn tay

Lẽ nào thương nhớ chẳng đầy hồn ai

Gió tây thổi nhẹ rèm lay

Chợt nhìn thấy dáng người gầy hơn hoa.

(Người dịch: Ngọc tuyết)

 

Thế rồi, cuộc sống bình yên tốt đẹp đã bị chiến tranh tàn phá. Năm Tĩnh Khang (1127) thời Bắc Tống, quân Kim đánh Tống, bà theo chồng chạy xuống phương Nam. Trong chiến loạn Lý Thanh Chiếu không những mất đi 15 xe “kim thạch thư họa” mà bà đã cùng chồng chắt chiu bao năm nhịn ăn nhịn mặc để thu thập được và bà đã mất cả người chồng yêu quý. Từ đó cuộc sống bắt đầu khốn khổ, thân gái dặm trường, phiêu bạt, tinh thần càng lúc càng suy sụp cùng những trăn trở, nên viết khá nhiều bài từ bày tỏ sầu bi trong bối cảnh  ảm đạm này. 

Một mình đối diện với màu tranh tối sáng của bầu trời, một cơn gió đêm thổi đến làm lạnh cả người, Lý Thanh Chiếu bên cửa sổ mới quay đầu nhìn ly rượu lòng buồn man mác, không thể nào uống nổi. Trên không, hàng nhạn từ phương Bắc bay về Nam tiếng nhạn kêu vang vọng cả không trung. Bắc nhạn bay về Nam lòng bà đau như xé: Quê hương của ta, Tề Nam ta ơi! Một cơn gió thổi thốc đến làm những đoá cúc vàng trong vườn rơi đầy mặt đất, xót xa thay cho những cánh hoa.

Bà chẳng buồn quét dọn dẫu rằng mặt đất đầy những xác hoa, vẫn lặng thinh đứng bên song cửa sổ để nghe trái tim mình nặng trĩu. Trời càng lúc càng tối mưa đang lất phất, tiếng tí tách của mưa phát ra từ trên cây ngô đồng như đang nhỏ từng giọt vào lòng bà khiến nỗi ray rứt, buồn đau như con nước thuỷ triều, ngọn đèn dầu được thắp sáng những bản thảo đầy bàn.

Nước mất nhà tan, Lý Thanh Chiếu chạy đến miền Nam, tinh thần hoàn toàn bị suy sụp, đả kích, tính tình càng âm trầm và cô đơn hơn, quả thật bà không biết những ngày như thế này phải làm sao? Bà viết rất nhiều thi, từ vì chỉ có sáng tác mới giải bày được tâm tư tình cảm. Nhưng những bài thi, từ vào thời gian này đã mất đi sự xinh tươi, thánh thót cùng sảng khoái của ngày còn ở quê nhà, thay vào đó là những bi thương, nặng nề, sầu thảm… Vậy là, bà trút tất cả vào trang giấy những nỗi niềm, những sầu bi…

 

 Thanh Thanh Mạn – Lý Thanh Chiếu

 

Tầm tầm mịch mịch,

Lãnh lãnh thanh thanh,

Thê thê thảm thảm thích thích.

Sạ noãn hoàn hàn thời hậu,

Tối tan tương tức.

Tam bôi lưỡng trản đạm tửu,

Chẩm địch tha vãn lai phong cấp!

Nhạn quá dã,

Chính thương tâm,

Khước thị cựu thời tương thức.

Mãn địa hoàng hoa đôi tích,

Tiều tuỵ tổn,

Như kim hữu thuỳ kham trích?

Thủ trước song nhi

Độc tự chẩm sinh đắc hắc!

Ngô đồng cánh kiêm tế vũ,

Đáo hoàng hôn, điểm điểm tích tích.

Giá thứ đệ,

Chẩm nhất cá sầu tự liễu đắc!

 

Thanh Thanh Mạn

 

Lần lần, giở giở

Lạnh lạnh lùng lùng

Cảm cảm thương thương nhớ nhớ

Thời tiết ấm lên lại rét

Càng thêm khó ở

Rượu nhạt uống đôi ba chén

Không chống nổi chiều về gió dữ

Nhạn bay qua

Đang đau lòng

Lại đúng bạn quen biết cũ.

 

Chồng chất hoa vàng khắp chỗ

Buồn bực nỗi

Giờ đây còn ai bẻ nữa

Đen kịt nhường kia

Một mình giữ bên cửa sổ

Cây ngô đồng gặp mưa bay

Buổi hoàng hôn thánh thót giọt nhỏ

Nối tiếp vậy

Ghê gớm sao, sầu kia một chữ.

(Người dịch: Nguyễn xuân Tảo)

 

Đây là bài từ “Thanh Thanh Mạn” nỗi tiếng của Lý Thanh Chiếu sau những ngày chạy xuống Giang Nam, nỗi nhớ thương cố quốc, tình cảm cô liêu u tịch, phong cách kín đáo thâm trầm, xót xa cho kiếp hồng nhan bạc mệnh. Mở đầu với 14 điệp tự đã nói lên được nỗi lòng lúc âu sầu, uyển chuyển, lúc búc xúc, dồn dập nhảy múa khiến cho người đọc cũng như những nhà bình luận thi ca luôn khen tặng.

Sáng tác từ của bà gồm 2 giai đoạn: giai đoạn đầu thư nhàn, thoát tục; giai đoạn thứ hai ngậm ngùi, than thở cho thân thế của mình, mang nhiều tính hoài niệm. Xét về hình thức, bà thường dùng thủ pháp miêu tả trực tiếp, ngôn ngữ thanh tú, mỹ lệ. Luận về từ bà thường nhấn mạnh vào vận luật, chú trọng sự điển nhã, tình cảm, đề xướng. Từ trở thành một loại hình văn học riêng biệt, phản đối việc dùng thi pháp để làm Từ. Bà quan niệm từ khúc cần hợp luật, ý tứ thanh nhã, coi thơ và từ là hai thể loại hoàn toàn độc lập (biệt thị nhất gia). Bà cũng đồng thời là một nhà thơ nhưng sáng tác về thể loại này không nhiều, chủ yếu hướng vào đề tài vịnh sử, lời lẽ khẳng khái, không giống phong cách trong Từ của bà. Thi phẩm của bà cũng có những bài hào phóng như Tân Khí Tật, phong cách khẳng khái sôi sục, bày tỏ khí phách như bài:

 

Hạ Nhật Tuyệt Cú – Lý Thanh Chiếu

 

Sinh đương tác nhân kiệt,

Tử điệt vi quỷ hùng.

Chí kim tư Hạng Vũ,

Bất  khẳng quá Đông Giang.

 

Hạ Nhật Tuyệt Cú

 

Khi sống làm hào kiệt

Lúc chết làm ma hùng

Ngày nay nhớ Hạng Vũ

Giang Đông chẳng chịu qua.

(Người dịch: Ngọc Tuyết)

 

Hạ Nhật Tuyệt Cú

 

Làm người hào kiệt sinh thời,

Anh hùng khi chết ngàn đời thơm danh

Nhớ hoài Hạng Vũ nghĩa tình

Quá Giang không chịu thà mình làm ma.

(Người dịch: Ngọc Tuyết)

 

Thi ca hùng tráng khí phách hào hùng, mà được một phụ nữ của xã hội thời phong kiến mượn lịch sử và sử dụng ngôn ngử thi ca để thể hiện nỗi buồn đau về việc Tống triều chạy về phương Nam không kháng chiến chống giặc, quả là hiếm có và đáng quý biết bao.

Lý Thanh Chếu trải qua hai giai đoạn thăng trầm của triều đại nhà Tống: Bắc Tống (960 - 1127) và Nam Tống (1127- 1279). Lý Thanh Chiếu đã trở thành một từ nhân quan trọng trong phái uyển ước của thời Nam Tống bấy giờ, được mọi người cho là từ nhân phái uyển ước chính tông.

Từ của Lý Thanh Chiếu đựoc khen tặng là “Dị An Thể” một ngọn cờ riêng độc nhất của thời lưỡng Tống. Từ của bà chỉ còn sót lại hơn 20 bài, song đều là những châu ngọc.  Các sáng tác của bà như: "Dị An cư sĩ văn tập ", "Dị An từ " đã thất truyền, người đời sau thu thập lại soạn thành cuốn "Sấu Ngọc từ". Tới nay có cuốn "Lý Thanh Chiếu tập hiệu chú”. Tác phẩm của bà tuy không nhiều nhưng trong nền văn học sử Trung quốc, Lý Thanh Chiếu chẳng những là một tác giả vĩ đại trong nữ thi nhân mà còn là tác giả vĩ đại trong Tống từ.

 

                          Nguyễn Ngọc Tuyết – 12/04/08

 

                                        Trở lại trang nhà >>>

 

Vương Trùng Dương  Email: caliweekly@yahoo.com - vuongtrungduong@yahoo.com